Szkoła Podstawowa im. ks. Jerzego Popiełuszki w Chodnowie

96-230 Biała Rawska

Chodnów 1

Tel.: (46) 815-97-26

szkolachodnow@gmail.com

Dzieje Szkoły od początku istnienia do 1939 roku

 

 

 

W dobie  Oświecenia  dokonało  się  wiele  przemian, które objęły również szkolnictwo Rzeczypospolitej. Polegały one przede wszystkim na stworzeniu nowego modelu wychowawczego. Nauka w szkołach miała stać się bliska potrzebom życia codziennego i obywatelskiego. Miała objąć jak najszersze warstwy społeczeństwa, przestając być przywilejem niektórych grup. Zaczęło więc rozwijać się szkolnictwo elementarne uzależnione od składek włościańskich, woli właściciela i Kościoła.

Reforma szkolnictwa miała także zeświecczyć szkoły. Do tej pory bowiem oświatą opiekował się Kościół. Przejmowanie szkół przez państwo dokonywało się za sprawą Komisji Edukacji Narodowej, powołanej na sejmie 1773 roku.

Upaństwowienie szkół było jedynie częściowe, ponieważ objęło miejskie szkoły średnie i wyższe.

Elementarne szkoły wiejskie przeważnie pozostawały szkołami parafialnymi. Pewien postęp, przede wszystkim w zwiększeniu liczby tych szkół, zaznaczył się w dobie działalności Komisji Porządkowych Cywilno - Wojskowych powołanych przez Sejm Wielki. Komisje te zajmowały się tylko szkołami na wsi. Najwcześniejszą, udokumentowaną w źródłach historycznych datą powstania Elementarnej Szkoły w Chodnowie jest rok 1880.

W posiadaniu Szkoły znajduje się jednak akt erekcyjny, który został odnaleziony przy rozbiórce starego budynku w roku 1982.

Znajdował się on w metalowej urnie i dodatkowo owinięty był  w gazetę napisaną w języku rosyjskim z sierpnia 1899 roku. Treść aktu napisana w  języku polskim i rosyjskim jest następująca:

 

„1899 roku, dnia 2/14 września.

 

Za szczęśliwego panowania Cesarza Mikołaja II i rządów jenerała Gubernatora Warszawskiego księcia Imeretyńskiego, Gubernatora Piotrkowskiego Radcy tajnego Millera, Naczelnika Dyrekcji Naukowej Łódzkiej Abramowicza, Naczelnika Powiatu Rawskiego Radcy stanu Kiryłowicza, dokonano we wsi Chodnowie założenia domu szkolnego. Poświęcenia dopełnił ksiądz Bernard Jastrzębski proboszcz parafii Biała.

Do stowarzyszenia szkolnego należą: wieś Chodnów z folwarkiem Chodnów własności pana Zajączkowskiego, Józefów, Janów, Pudencjanów (Potencjanów), Szczuki Wielkie, Szczuki Małe, Konstantynów, Gośliny Wielkie z folwarkiem i Stara Wieś z folwarkiem, Wola Chojnata pani Wierzbickiej, Koprzywna  z folwarkiem, Podstękowiec pana Wierzbickiego i Stanisławowo.

Dom pobudowany kosztem towarzystwa szkolnego przez majstra murarskiego pana Karola Markwana. Członkami byli Przewodniczący Wójt gminy Stara Wieś Jan Dobrosz  i członkowie pan Michał Zajączkowski, Tomasz Wójcik, Maciej Stępiecki i Andrzej Kornacki, Wawrzyniec Karbowiak, Franciszek (nazwisko, imię nieczytelne) Dobrosz.

 Pieczęć wójta Starej Wsi

Jana Dobrosza."

 

Istnieje jednak hipoteza, że Szkoła w Chodnowie powstała już w 1795 roku. Poparciem tej tezy jest bliska współpraca wspomnianego wcześniej Józefa Leszczyńskiego, dziedzica Chodnowa, z Komisją Porządkową . Nie bez znaczenia jest również fakt przetrwania do dziś przekazów ustnych mówiących o Józefie Leszczyńskim jako ojcu chodnowskiej Szkoły.

Za głęboko sięgającą tradycją Szkoły w Chodnowie przemawia także istnienie tam trzech stopni nauczania, podczas gdy szkoły  w okolicznych wsiach dopiero powstawały. Rok 1920 to data powstania szkoły w Starej Wsi i Szczukach Dużych. Natomiast  w roku 1921 powstały szkoły w Szwejkach Wielkich i w Woli Chojnatej. Należy w tym miejscu wyjaśnić, że liczba klas w tamtym okresie oznaczała liczbę etapów nauki dla danego ucznia, np.: 3 klasy to trzy etapy nauki - podstawowy, wyższy i najwyższy    w obrębie tej samej pierwszej klasy. Dopiero po osiągnięciu najwyższego etapu uczeń zdawał do drugiej klasy. Liczba owych etapów, oddziałów w szkole, świadczyła o wysokim poziomie nauki. Kolejne klasy przydzielało Kuratorium.

 

Nie przetrwały do naszych czasów żadne archiwalia XIX - wieczne dotyczące Chodnowa. Najwcześniejsze istniejące przekazy pochodzą  z pierwszych lat XX wieku. Są to raporty Inspektora Szkolnego Okręgu Rawskiego na lata 1918 - 1939 składane Kuratorium Okręgu Szkolnego Warszawskiego. Nieocenioną okazała się także pozycja Z. Matuszewskiego pt.: „Powiat rawsko - mazowiecki" wydana w 1929 roku.

 

Z pierwszego zachowanego raportu z roku 1918 dowiadujemy się    o otwarciu roku szkolnego w Chodnowie pod datą 27 października 1918 roku. Kierownikiem i jedynym nauczycielem został Władysław Religa. Posiadał on maturę zdaną w seminarium nauczycielskim. Na pierwszy rok niepodległości Polski było to wykształcenie gruntowne i w praktyce wystarczające.

Otwarto jedną klasę składającą się z trzech oddziałów - etapów. Do pierwszego etapu należało 23 uczniów, pod koniec roku szkolnego 1918/1919 - 41 uczniów, do drugiego oddziału - 16 uczniów, a do III oddziału   -   3 uczniów.

Rok szkolny 1917/1918

 

Elementarna Szkoła w Chodnowie, gm. Stara Wieś  należała początkowo do Grójeckiego Okręgu Szkolnego, a później do Szkolnego Okręgu Rawskiego;

  • Kierownikiem szkoły był – pan Władysław Religa, który przesyłał szczegółowe informacje na temat działalności szkoły do władz nadrzędnych;
  • Zachowała się dokumentacja szkolna z tamtego okresu.

 Z dostępnych informacji dowiadujemy się, że po odzyskaniu niepodległości  w 1917 roku Tymczasowa Rada Stanu Królestwa Polskiego – Departament Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego wystosowała następujący dokument:

 Do nauczycielstwa szkół elementarnych:

 Z dniem 1-go października zarząd szkolnictwa objęły władze polskie. Ziścił się cel, o który walczyły pokolenia. Od ofiarnych poczynań i wysiłków jednostek, od pracy w podziemiach oświata polska przechodzi do jawnego państwowego działania.

 W tej przełomowej dla sprawy wychowania narodowego chwili zwracam się do ogółu nauczycielstwa: niech każdy wzbudzi w sobie poczucie wielkości przeżywanej doby dziejów i ciążącej nad nim odpowiedzialności obywatelskiej, niech wbrew wszystkim piętrzącym się trudnościom i przeszkodom pracuje ofiarnie i niezmordowanie, krzewi dookoła siebie miłość ojczyzny, /…/ poczucie obowiązku, ducha ładu i karności organizacyjnej, i w ten sposób przyczynia się do /…/ tego co szczęśliwsze, co wolne narody budowały w ciągu wieków – do wzniesienia własnej narodowej szkoły.

Przedstawicielem polskiej władzy państwowej w okręgu jest Inspektor Szkolny. W łączności z organizacjami obywatelskimi Radami w okręgach szkolnych i Dozorami w gminach wiąże on w jedną zorganizowaną całość pracę nauczyciela i społeczeństwa z działalnością Departamentu Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego.

Na mocy przysługującej mnie władzy w okręgu Grójeckim na stanowisko Inspektora Szkolnego powołuję pana Jana Wyczałkowskiego, do którego mają państwo zwracać się we wszystkich sprawach związanych z ich działalnością w szkole.

                    Dyrektor Departamentu WRiOP - Józef Mikułowski-Pomorski  

                    Naczelnik Sekcji Szkolnictwa Elementarnego - Zygmunt Gąsiorowski".

 

W tym czasie brakowało wykwalifikowanej kadry pedagogicznej. W styczniu 1918 roku MWR i OP organizuje kursy Wstępne do Seminariów w Skierniewicach.

 Władze zbierają informacje na temat działalności szkół  poprzez ankietowanie.

 Szkoły od Inspektora otrzymują Okólniki tj. informacje i wskazówki do pracy na bardzo różne tematy, a m.in.

 Bezwarunkowo niedopuszczalne jest przemawianie do skóry dziecka za niewłaściwe jego zachowanie /zakaz stosowania kar cielesnych/;

  • Nauczyciele powinni być otwarci na sprawy wsi i powinni brać udział w zebraniach kółek rolniczych;
  • Podawano wykaz dni wolnych od zajęć dydaktycznych:

-  /…/ wakacje świąteczne od 23 marca do 7 kwietnia,

-  3 maja – święto narodowe,

-  8 maja – święto św. Stanisława,

-  9 maja – Wniebowstąpienie pańskie,

-  20 maja – Zielone świątki,

-  30 maja – Boże Ciało.

 Do 8 dnia każdego miesiąca należało sporządzić sprawozdanie z działalności szkół;

  • Na Szkolną Konferencję do Rawy Mazowieckiej należało podwieźć nauczycieli i zapewnić odpowiednią ilość podwodów /furmanek/;
  • Podawano wytyczne do organizacji zakończenia roku szkolnego;
  • Zwracano uwagę na oszczędzanie obuwia skórzanego i używanie obuwia drewnianego w okresie letnim;
  • Wydawano wnioski powizytacyjne dotyczące  m. in. następujących zagadnień:

-  Nauczyciele oprócz przekazywania wiedzy powinni oddziaływać na uczniów w kierunku kulturalnym i wychowawczym /bezwzględnie wymagać od uczniów czystości ciała i odzienia/ - to wszystko będzie wpływało na ocenę pracy nauczyciela,

-  Zagospodarować ogródki szkolne, aby nie leżały odłogiem,

 W lipcu organizowane były kursy uzupełniające dla Macierzy Szkolnej w Warszawie oraz letnie kursy metodyczne dla nauczycieli w różnych sekcjach. Nauczyciele kształcili się całkowicie na swój koszt.

Opracowany przez kierownika szkoły pana Religę kwestionariusz na temat pracy szkoły dostarcza następujące informacje:

 -  Rok szkolny w pełnym biegu rozpoczął się 5 listopada wskutek zajęć w polu;

 -  Uczniowie do szkoły uczęszczali nieregularnie z powodu braku obuwia, niepogody, zajęć w polu i opieszałości;

 -  Czas trwania zajęć – 30 godz. w jednej grupie;

 -  Zajęcia regularnie trwały do miesiąca kwietnia;

 -  Prowadzono rozmowy z rodzicami na temat systematycznego uczęszczania dzieci do szkoły, ale to nie poskutkowało.

 

Rok szkolny 1918/1919


Z dokumentacji z tego roku dowiadujemy się, ze we wrześniu 1918 roku szkoły otrzymały od Inspektora Szkolnego pana Zygmunta Wolskiego informację o tym, że w szkołach obowiązuje pisownia polska wg uchwały Akademii Umiejętności w Krakowie z dnia 5 stycznia 1918 roku. Do szkół dotarł także bardzo ważny dokument - I Zeszyt Programu szkoły powszechnej jednoklasowej czterooddziałowej i dwuklasowej cztero- i pięciooddziałowej.

Etat  nauczycieli w szkole wynosił 30 godzin w tygodniu.

 W tym roku w szkole w Chodnowie były dwa oddziały, w których realizowane były następujące przedmioty:

 

Oddział I

Oddział II

1.Religia

2. Język polski:

a/ nauka czytania

b/ nauka pisania

c/ gramatyka

d/ czytelnictwo domowe.

 

 

3. Arytmetyka /cztery działania w zakresie 20/

4. Pogadanki o rzeczach i przyrodzie /o uczniu i niektórych zwierzętach/.

5. Kaligrafia

6. Rysunki

7.Gimnastyka

8. Śpiew

  1. 1.Religia
  2. 2. Język polski

a/ powiastki o treści wychowawczo-moralnej

b/ ćwiczenia ortograficzne, gramatyczne, dyktanda, łatwe wypracowania

c/ o zdaniu i jego zasadniczych częściach, o rzeczownikach, przymiotnikach i czasownikach jako nazwach przedmiotów

  1. 3. Arytmetyka /cztery działania w zakresie 100/
  2. 4. Pogadanki historyczne
  3. 5. Pogadanki geograficzne
  4. 6. Pogadanki o rzeczach i przyrodzie /minerały, rośliny, zwierzęta domowe i ptaki/.

7. Kaligrafia

8. Rysunki

9.Gimnastyka

10. Śpiew

 

Oddziału III i IV w tym roku szkolnym nie było.


 Od tego roku po tylu latach niewoli w szkołach zaczęto obchodzić rocznice świąt do tej pory zakazanych np. rocznicę  powstania styczniowego.

 W okresie zimowym szerzona była oświata wśród starszych mieszkańców wsi. Prowadzono kursy wieczorowe dla dorosłych analfabetów i półanalfabetów. Zaczęto stopniowo wyrównywać zaniedbania wynikające z tego, że zaborcy nie byli zainteresowani szerzeniem oświaty w środowisku wiejskim.

 W tym też czasie nauczyciele przemieszczali się do innych miejscowości, a mężczyźni byli brani do wojska – szkoły pustoszały, nie miał kto uczyć. Pojawiły się rozporządzenia następujące:

 -  Nauczycieli zwolniono od służby wojskowej;

 -  Ministerstwo odmówiło wszelkich zniżek kolejowych dla nauczycieli;

 -  Toczyła się batalia o poszerzenie kadr oświatowych. Pojawiały się informacje o egzaminach na kandydatów na kursy wstępne:

 Kurs I – kandydaci 13-16 lat z wykształceniem 4-oddziałowym;

 Kurs II – warunek ukończenia 5-6-oddziałowej szkoły powszechnej;

 -  Szkoły otrzymywały drewno opałowe ze zniżką 50%.

 W tym czasie w szkołach 40-70% dzieci było zawszonych, posiadających świerzb i jaglicę oraz kołtun.

 

Rok szkolny 1919/1920

 

 W szkołach pojawiły się dzienniki lekcyjne;

  • Szkoły otrzymały stosowne czasopisma, programy nauczania;
  • Zadaniem szkoły było wyłącznie szerzenie oświaty, która była bezpartyjna;
  • W szkołach zawieszono zajęcia na okres od 5 września do 5 października na czas kopania ziemniaków;
  • W listopadzie Ministerstwo Robót Publicznych powołało Komisję Odbudowy Szkół Publicznych.


W roku 1921/22 utworzono dodatkowy IV oddział, który mieścił się w ramach pierwszego roku. Było to związane z rosnącą liczbą dzieci w wieku szkolnym na terenie Chodnowa i w jego okolicy. Na ogólną liczbę 127 dzieci do Szkoły uczęszczało około 2/3. W raporcie znalazło się szczegółowe zestawienie frekwencji  i podziału wyznaniowego.

Dnia 1 października 1922 roku do Szkoły Powszechnej  w Chodnowie „translokowano na drugą siłę nauczycielską" Marię Marchoff, która ukończyła sześć klas gimnazjum. Tym samym zatwierdzono w Chodnowie drugą klasę. Maria Marchoff przyjęła obowiązki nauczycielskie w trzech oddziałach klasy pierwszej, zaś Władysław Religa rozpoczął nauczanie dzieci w klasie drugiej składającej się na razie z jednego oddziału. Wzrosła liczba dzieci zapisanych do Szkoły.

W 1924 roku Kuratorium Okręgu Szkolnego w Warszawie poleciło zorganizowanie drugiej izby lekcyjnej, gdyż dalsze utrzymanie dwuklasowej Szkoły w jednej izbie przy tak dużej liczbie dzieci było niemożliwe. Dobudowano wówczas drugą izbę i rozpoczęto budowę trzeciej. Przydzielono Szkole grunty o powierzchni 1,12 ha, przy czym  Szkoła mogła użytkować 0,12 ha, zaś 1 ha otrzymał kierownik Władysław Religa. Można tutaj nadmienić, że kierownictwo Szkoły mieszkało w budynku szkolnym, zajmując trzy pokoje i kuchnię.

Na terenie gminy istniał Dozór Szkolny. W jego skład wchodzili: Adam Staszewski, Władysław Religa, Józef Rogulski, Grzegorz Szewczyk, Władysław Cherubiński. Ponadto przy każdej szkole znajdowała się opieka szkolna, składająca się z „rozumniejszych gospodarzy danej wsi".

Tak więc pięć szkół powszechnych w gminie posiadało 7 klas mieszczących się w izbach o łącznej powierzchni 189,15 m2. Posiadały one 292 ławki szkolne i 7 nauczycieli.

Na tle tych danych Szkoła w Chodnowie wysuwała się  na pierwsze miejsce pod każdym względem. Była jedynym budynkiem murowanym. Mieściła trzy izby o powierzchni 90,30 m 2,  co stanowiło około ½ ogólnej powierzchni wszystkich izb w gminie oraz posiadała 134 ławki, co zaś stanowiło 40% ogólnego stanu posiadania.

Od 1925 roku w Szkole zaczęła funkcjonować trzecia klasa  i istniało już pięć oddziałów. Raz w tygodniu służba szkolna (pani Helena Czarnecka) sprzątała izby szkolne. W tym też roku do obwodu chodnowskiego przyłączono organizacyjnie Przyłuski, Gośliny, Józefów i Potencjanów. Oddelegowano także do pracy  w Chodnowie trzeciego nauczyciela - panią Pelagię Wojdalską. Odtąd na siedmiu nauczycieli zatrudnionych w gminie, trzech pracowało w Chodnowie.

Dnia 1 marca 1927 roku odbyło się zebranie w sprawie utworzenia biblioteki szkolnej dla młodzieży. Zebrano wtedy od zainteresowanych 57 złotych. Kierownik zakupił pierwsze książki i pomoce szkolne. Księgozbiór zaczął się systematycznie powiększać. W roku 1927 było 16 dzieł, w 1928 już 27, a w 1934 - 30 woluminów.

W roku 1927 na stanowisko nauczyciela mianowano Władysława Szefnera, który zastąpił Pelagię Wojdalską. Ta zaś przeniosła się  do Rylska Małego. Rok później Władysław Szefner przeniósł się   do Starej Wsi, a na jego miejsce mianowano Jana Radeckiego. Dysponujemy tutaj wiedzą o wysokości uposażenia nauczycieli pracujących w tym okresie w Chodnowie. Kierownik - Władysław Religa za 29 godzin tygodniowo otrzymywał pensję w wysokości 382 złote ; jego żona Maria - 294 zł 30 gr, zaś Jan Radecki - 244 zł 68 groszy.

Od 1934 roku na stanowisko nauczyciela został mianowany Edward Skonieczny. Rok później przeniesiono go w stan spoczynku, a zastąpiła go Raisa Łukaszenko. Od 1 lipca 1936 roku pojawił się   w chodnowskiej Szkole czwarty nauczyciel - ćwiczeń cielesnych - Zygmunt Płocki. Zorganizował on w Szkole Związek Strzelecki. Do 1939 roku w Szkole pracowali: Jan Duliński, Helena Okruszkówna, Janina Dąbrowska, Maria Krzemińska. W tym czasie w Szkole działało kółko teatralne i odbywała się nauka gry na skrzypcach.

Wybuch drugiej wojny światowej zahamował działalność oświatową na terenie całej Rzeczypospolitej.

W Chodnowie w czasie okupacji do szkoły sprowadził się z rodziną niemiecki nauczyciel Gross, który prowadził zajęcia z uczniami niemieckimi z Józefowa i okolic. Szkoła polska została przeniesiona do prywatnego mieszkania pana Ignacego Staszewskiego.

Najazd niemieckiego okupanta 1 września 1939 roku zawiesił normalne funkcjonowanie młodego państwa na sześć długich lat. Zniweczył marzenia co do stabilnego rozwoju demokratycznej Polski. Zahamował rozwój nauki i szkolnictwa wszystkich szczebli. Zawiesiła swoją działalność także Szkoła w Chodnowie.

Młodemu pokoleniu Polaków rzeczywistość brutalnie wyrwała z rąk ukochane książki i pióra, zamieniając je w karabiny. Wiele dzieci już nigdy nie miało oglądać szkolnych murów i usiąść w szkolnej ławce. Wielu doskonałych pedagogów odeszło na zawsze, oddając życie  za ojczyznę.

Za sześć lat Polska miała dźwignąć po raz kolejny szkolnictwo  i całą oświatę. Również w Chodnowie po wyzwoleniu  w 1945 roku reaktywowano czteroklasową szkołę.

 

 

 

 

Bibliografia:

1. Dokumenty z Archiwum Państwowego miasta Warszawy. Królestwo-Polski Inspektor   Szkolny Okręgu Rawskiego lata 1918-1936

2. Gierowski J.A., Historia Polski 1764-1864, Warszawa 1987

3. Matuszewski Z., Powiat rawsko-mazowiecki, Rawa Mazowiecka 1929

4. Jędrysiak J., Szkoła w Chodnowie 1917-1919, Żyrardów 2013